Z dniem 13 kwietnia 2026 r. weszły w życie zmiany w zakresie zasad korzystania ze zwolnień lekarskich, wynikające z nowelizacji ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa[1] oraz przepisów wykonawczych dotyczących kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień. Zmiany te wpisują się w wieloletni kierunek reformy systemu ubezpieczeń społecznych, zmierzający do ograniczenia nadużyć oraz zwiększenia efektywności kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Kluczową zmianą pozostaje modyfikacja art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, który obecnie w sposób bardziej precyzyjny określa przesłanki utraty prawa do zasiłku chorobowego. Ustawodawca odszedł od ogólnej klauzuli „wykorzystywania zwolnienia niezgodnie z jego celem” na rzecz konstrukcji obejmującej wykonywanie pracy zarobkowej oraz podejmowanie aktywności sprzecznej z celem zwolnienia[2]. W konsekwencji kluczowym kryterium oceny stał się realny wpływ zachowania ubezpieczonego na proces leczenia, co stanowi implementację ugruntowanej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego[3].
W doktrynie prawa pracy od wielu lat wskazywano, że dotychczasowe brzmienie przepisu prowadziło do nadmiernej uznaniowości organu rentowego oraz niejednolitej praktyki orzeczniczej[4]. W orzecznictwie podkreślano natomiast, że nie każda aktywność w okresie zwolnienia stanowi naruszenie jego celu, a decydujące znaczenie ma jej wpływ na rekonwalescencję pracownika[5]. Nowelizacja w dużej mierze kodyfikuje te poglądy, przenosząc je na poziom ustawowy.
Jednocześnie ustawodawca doprecyzował pojęcie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, wskazując, że chodzi o działania utrudniające leczenie lub wydłużające okres niezdolności do pracy[6]. Tym samym przesunięto punkt ciężkości z oceny formalnej na ocenę funkcjonalno-medyczną, co pozostaje zgodne z kierunkiem interpretacyjnym prezentowanym m.in. przez Sąd Najwyższy w sprawach dotyczących L4.
W nowym stanie prawnym dopuszcza się wykonywanie czynności życia codziennego oraz aktywności incydentalnych, o ile nie pozostają one w sprzeczności z celem zwolnienia. W praktyce oznacza to odejście od rygorystycznej interpretacji, zgodnie z którą każda aktywność poza leczeniem skutkowała utratą świadczenia. Zgodnie z aktualnym stanowiskiem doktryny, ocena musi uwzględniać indywidualny stan zdrowia oraz charakter schorzenia[7].
Równolegle znacząco rozszerzono kompetencje kontrolne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które wynikają z art. 59 ustawy zasiłkowej oraz przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych[8]. Kontrola obejmuje zarówno weryfikację formalną zwolnienia, jak i jego faktyczne wykorzystywanie.
Kontroler ZUS jest uprawniony do przeprowadzenia kontroli w miejscu pobytu ubezpieczonego, ustalenia jego faktycznej obecności oraz oceny zgodności zachowania z celem zwolnienia[9]. W praktyce oznacza to odejście od modelu kontroli wyłącznie dokumentacyjnej na rzecz kontroli faktycznej (terenowej), co znajduje potwierdzenie w aktualnej praktyce ZUS[10].
Istotnym elementem nowelizacji jest również możliwość żądania dokumentacji medycznej oraz weryfikacji zasadności wystawienia zwolnienia lekarskiego[11]. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że rozwiązanie to zbliża kompetencje ZUS do quasi-kontrolnych uprawnień w zakresie oceny decyzji lekarskich[12]. Co istotne, kontrola może być prowadzona także po zakończeniu zwolnienia, co zwiększa zakres ryzyka prawnego po stronie pracodawców i ubezpieczonych.
Nowelizacja wprowadza również obowiązek sporządzania szczegółowego protokołu kontroli, który stanowi podstawowy środek dowodowy w postępowaniu administracyjnym oraz sądowym[13]. Dokument ten ma istotne znaczenie procesowe, gdyż determinuje możliwość skutecznego zakwestionowania ustaleń ZUS.
W praktyce kontrola L4 została również wsparta narzędziami analitycznymi i systemami profilowania ryzyka, co oznacza przejście do modelu kontroli opartego na danych i algorytmach[14]. W literaturze wskazuje się, że stanowi to element cyfryzacji systemu ubezpieczeń społecznych oraz zwiększenia efektywności wykrywania nadużyć.
Z perspektywy przedsiębiorców zmiany te mają charakter wielowymiarowy. Z jednej strony bardziej precyzyjne przesłanki utraty prawa do zasiłku ograniczają ryzyko arbitralnych decyzji, z drugiej jednak rozszerzenie kompetencji kontrolnych ZUS prowadzi do istotnego zwiększenia intensywności kontroli oraz zakresu analizowanych danych. W konsekwencji przedsiębiorcy funkcjonują obecnie w środowisku podwyższonego ryzyka kontrolnego, co wymaga wdrożenia odpowiednich procedur compliance.
W szczególności konieczne staje się uporządkowanie procesów związanych z ewidencją absencji, współpracą z ZUS oraz dokumentowaniem okoliczności mogących mieć znaczenie dowodowe w toku kontroli. W doktrynie podkreśla się, że właściwe przygotowanie organizacyjne przedsiębiorstwa może istotnie ograniczyć ryzyko sporów[15].
Podsumowując, nowelizacja z 2026 r. prowadzi do systemowej zmiany modelu funkcjonowania zwolnień lekarskich, łącząc liberalizację oceny aktywności ubezpieczonych z jednoczesnym wzmocnieniem mechanizmów kontrolnych państwa. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność dostosowania się do bardziej zaawansowanego i sformalizowanego systemu kontroli L4.
Na zakończenie należy wskazać, że nasza kancelaria zapewnia kompleksowe wsparcie przedsiębiorcom w zakresie kontroli ZUS, sporów dotyczących świadczeń chorobowych oraz wdrażania procedur minimalizujących ryzyka prawne związane z absencją pracowników.
Kancelaria Prawna Viggen oferuje kompleksowe wsparcie dla przedsiębiorców w zakresie stosowania przepisów dotyczących zwolnień lekarskich, w szczególności w obszarze analizy ryzyk związanych z kontrolami ZUS, weryfikacji prawidłowości wykorzystywania L4 oraz wdrażania wewnętrznych procedur ograniczających ryzyko nadużyć. W obliczu zmian legislacyjnych oraz istotnego rozszerzenia kompetencji kontrolnych organów ubezpieczeniowych, profesjonalne doradztwo prawne staje się kluczowym elementem zapewnienia bezpieczeństwa prawnego pracodawców. Kancelaria zapewnia również reprezentację w postępowaniach przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz sądami pracy, wspierając przedsiębiorców na każdym etapie kontroli i ewentualnego sporu.
Zapraszamy do współpracy:
tel.: 509-982-577, 12 637-24-57,
e-mail: biuro11@viggen.pl
tel.: 519-140-984,
e-mail.: jak@viggen.pl
Przygotowała:
Anna Nieć-Mrzygłód
Dyrektor Generalna
Kancelaria Prawna Viggen sp.j.
[1] Zakład Ubezpieczeń Społecznych. (1999). Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. 2024 poz. 159 t.j.).
[2] Ibidiem
[3] Sąd Najwyższy. (2001). Wyrok z dnia 26 września 2001 r., I PKN 638/00. OSNP 2003/16/386.
[4] Sobczyk, A. (Red.). (2024). Kodeks pracy. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer.
Florek, L. (2023). Prawo pracy. Warszawa: Wolters Kluwer.
[5] Ibidiem
[6] Zakład Ubezpieczeń Społecznych. (1999). Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. 2024 poz. 159 t.j.).
[7] Sobczyk, A. (Red.). (2024). Kodeks pracy. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer.
Florek, L. (2023). Prawo pracy. Warszawa: Wolters Kluwer.
[8] Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, 2025, art. 68–69
[9] Ibidiem
[10] Zakład Ubezpieczeń Społecznych. (2025). Zasady kontroli zwolnień lekarskich – wytyczne operacyjne
[11] Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, 2025, art. 68–69
[12] Sobczyk, A. (Red.). (2024). Kodeks pracy. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer.
Florek, L. (2023). Prawo pracy. Warszawa: Wolters Kluwer.
[13] Zakład Ubezpieczeń Społecznych. (2025). Zasady kontroli zwolnień lekarskich – wytyczne operacyjne
[14] Gersdorf, M., & Rączka, K. (2024). Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych. Warszawa: Wolters Kluwer.
[15] Ibidiem