Prowadzenie własnej działalności gospodarczej to często efekt wielu lat ciężkiej pracy, podejmowania odważnych decyzji i konsekwentnego budowania wartości przedsiębiorstwa. Dla wielu właścicieli firm przedsiębiorstwo nie jest wyłącznie źródłem dochodu. To dorobek życia, który chcieliby przekazać kolejnym pokoleniom w jak najlepszej kondycji. Niestety praktyka pokazuje, że właśnie moment sukcesji bardzo często staje się największym zagrożeniem dla dalszego funkcjonowania rodzinnego biznesu.
Śmierć właściciela, konflikty pomiędzy spadkobiercami, podział udziałów, brak osoby przygotowanej do zarządzania przedsiębiorstwem czy konieczność spłaty zachowku mogą doprowadzić do sytuacji, w której dobrze prosperująca firma zaczyna tracić swoją wartość. Niejednokrotnie przedsiębiorstwo, które było budowane przez kilkadziesiąt lat, zostaje sprzedane lub podzielone wyłącznie dlatego, że wcześniej nie zaplanowano odpowiedniej sukcesji.
Właśnie z myślą o takich sytuacjach ustawodawca wprowadził do polskiego systemu prawnego fundację rodzinną. To rozwiązanie, które od momentu wejścia w życie przepisów cieszy się coraz większym zainteresowaniem przedsiębiorców, właścicieli spółek oraz osób posiadających znaczny majątek prywatny. Fundacja rodzinna pozwala nie tylko uporządkować kwestie dziedziczenia, ale przede wszystkim stworzyć trwałą strukturę zarządzania majątkiem, która będzie funkcjonowała również wtedy, gdy fundator przestanie aktywnie uczestniczyć w prowadzeniu biznesu.
Fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia majątku, zarządzania nim oraz realizowania świadczeń na rzecz wskazanych przez fundatora beneficjentów. W praktyce oznacza to, że fundator przekazuje określone składniki swojego majątku do fundacji, a ta staje się ich właścicielem i zarządza nimi zgodnie z zasadami określonymi w statucie.
To właśnie odróżnia fundację rodzinną od klasycznego dziedziczenia. Majątek nie przechodzi automatycznie na spadkobierców, lecz pozostaje własnością fundacji. Beneficjenci korzystają z niego w sposób określony przez fundatora, otrzymując świadczenia pieniężne, możliwość finansowania edukacji, leczenia, utrzymania lub innych potrzeb wskazanych w statucie.
Takie rozwiązanie pozwala uniknąć sytuacji, w której udziały w spółce zostają rozdzielone pomiędzy kilka osób o różnych interesach i odmiennym podejściu do prowadzenia przedsiębiorstwa. Firma może nadal funkcjonować jako jeden organizm, a decyzje dotyczące jej majątku podejmowane są zgodnie z zasadami ustalonymi jeszcze przez fundatora.
Jeszcze kilka lat temu przedsiębiorcy planujący sukcesję korzystali przede wszystkim z testamentów, darowizn lub umów dotyczących zbycia udziałów. Rozwiązania te często okazywały się niewystarczające, zwłaszcza gdy majątek obejmował rozbudowaną strukturę spółek, nieruchomości czy inwestycje zagraniczne.
Fundacja rodzinna pozwala spojrzeć na sukcesję znacznie szerzej. Nie ogranicza się wyłącznie do przekazania majątku następcom prawnym, ale umożliwia stworzenie zasad jego funkcjonowania nawet na kilkadziesiąt lat do przodu.
Fundator może zdecydować, kto będzie zarządzał majątkiem, kto będzie otrzymywał świadczenia, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby beneficjent uzyskał określone uprawnienia, a także jakie wartości mają przyświecać działalności fundacji. Dzięki temu przedsiębiorca zachowuje realny wpływ na przyszłość swojej firmy nawet wtedy, gdy sam nie będzie już uczestniczył w jej prowadzeniu.
Choć najczęściej mówi się o fundacjach rodzinnych w kontekście dużych przedsiębiorstw, w praktyce rozwiązanie to znajduje zastosowanie również w przypadku średnich firm rodzinnych oraz osób posiadających znaczący majątek prywatny.
Fundacja rodzinna może okazać się szczególnie korzystna dla właścicieli spółek kapitałowych, przedsiębiorców prowadzących działalność od wielu lat, inwestorów posiadających rozbudowane portfele nieruchomości, osób osiągających dochody z najmu czy rodzin, które chcą uniknąć rozdrobnienia majątku pomiędzy wielu spadkobierców.
Nie oznacza to jednak, że fundacja rodzinna będzie odpowiednim rozwiązaniem w każdej sytuacji. Przed jej założeniem konieczna jest szczegółowa analiza struktury majątkowej, planów sukcesyjnych oraz skutków podatkowych. W wielu przypadkach właściwe zaplanowanie fundacji pozwala osiągnąć znacznie większe korzyści niż tradycyjne przekazanie majątku w drodze dziedziczenia.
Najważniejszym celem fundacji rodzinnej jest zachowanie integralności majątku oraz zapewnienie jego profesjonalnego zarządzania przez wiele pokoleń. W praktyce fundacja bardzo często pełni funkcję rodzinnego centrum zarządzania majątkiem. To do niej trafiają udziały w spółkach, akcje, nieruchomości, środki finansowe oraz inne składniki majątkowe. Następnie fundacja zarządza nimi zgodnie z wolą fundatora i przeznacza osiągane dochody na realizację świadczeń wobec beneficjentów.
Takie rozwiązanie pozwala oddzielić kwestie własności od bieżącego zarządzania przedsiębiorstwem. Nie każdy spadkobierca musi zostać przedsiębiorcą, aby korzystać z owoców pracy poprzednich pokoleń. Jednocześnie firma nie jest narażona na konflikty wynikające z podziału udziałów pomiędzy wielu właścicieli. Dla wielu rodzin równie istotna jest możliwość zachowania wypracowanych wartości. Fundator może określić w statucie nie tylko zasady funkcjonowania fundacji, lecz także cele, którymi powinny kierować się jej organy. Dzięki temu fundacja staje się narzędziem budowania wielopokoleniowej odpowiedzialności za rodzinny majątek.
Fundatorem może być osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Co istotne, fundator nie musi rezygnować z korzystania z majątku wniesionego do fundacji. Przepisy pozwalają, aby był jednocześnie beneficjentem i otrzymywał świadczenia na zasadach określonych w statucie.
Jeżeli fundacja powstaje na podstawie aktu założycielskiego, może zostać ustanowiona przez kilku fundatorów. Takie rozwiązanie często wybierają małżonkowie prowadzący wspólnie działalność gospodarczą lub rodzeństwo będące współwłaścicielami rodzinnej firmy.
Fundacja ustanowiona testamentem może mieć wyłącznie jednego fundatora. W takim przypadku niezwykle istotne staje się dochowanie terminów związanych z wpisem do rejestru fundacji rodzinnych, ponieważ od tego zależy możliwość skutecznego funkcjonowania fundacji po śmierci spadkodawcy.
Krąg beneficjentów fundacji rodzinnej może zostać określony bardzo szeroko. Nie muszą to być wyłącznie członkowie najbliższej rodziny. Fundator może wskazać również dalszych krewnych, osoby niespokrewnione czy organizacje prowadzące działalność pożytku publicznego. To fundator decyduje, kto będzie korzystał z majątku fundacji oraz na jakich zasadach. Statut może przewidywać comiesięczne świadczenia pieniężne, finansowanie kosztów nauki, pokrywanie wydatków związanych z leczeniem, zakup mieszkania, wsparcie przy rozpoczęciu działalności gospodarczej czy inne formy pomocy.
Możliwe jest również uzależnienie otrzymywania świadczeń od spełnienia określonych warunków. Fundator może przykładowo postanowić, że beneficjent otrzyma środki dopiero po ukończeniu studiów, osiągnięciu określonego wieku lub rozpoczęciu pracy zawodowej. Takie rozwiązania pozwalają realizować długofalową politykę rodzinną i motywować kolejne pokolenia do rozwoju.
Proces utworzenia fundacji rodzinnej rozpoczyna się od podjęcia decyzji dotyczącej jej celu oraz sposobu funkcjonowania. Dopiero kolejnym etapem jest przygotowanie dokumentów. Fundator składa oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej w formie aktu notarialnego albo ustanawia ją w testamencie. Następnie sporządzany jest statut, który stanowi najważniejszy dokument regulujący działalność fundacji.
Kolejnym krokiem jest wniesienie funduszu założycielskiego o wartości co najmniej 100 tysięcy złotych. W praktyce majątek przekazywany fundacji jest zazwyczaj znacznie większy i obejmuje udziały w spółkach, nieruchomości, akcje oraz inne wartościowe aktywa. Ostatnim etapem jest wpis fundacji do rejestru fundacji rodzinnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Dopiero z chwilą wpisu fundacja uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność.
Największym błędem popełnianym przez przedsiębiorców jest przekonanie, że statut fundacji stanowi jedynie formalność. W rzeczywistości to właśnie on decyduje o tym, czy fundacja będzie skutecznie realizowała cele fundatora przez kolejne dziesięciolecia. To w statucie określa się sposób zarządzania majątkiem, zasady wypłaty świadczeń, kompetencje organów, procedury podejmowania decyzji, sposób powoływania nowych członków zarządu oraz reguły funkcjonowania zgromadzenia beneficjentów. Źle przygotowany statut może doprowadzić do wieloletnich sporów rodzinnych, paraliżu decyzyjnego, a nawet utraty części korzyści podatkowych. Z tego względu opracowanie statutu powinno być poprzedzone szczegółową analizą potrzeb fundatora, struktury majątku oraz planów dotyczących przyszłości przedsiębiorstwa.
Fundacja rodzinna, podobnie jak spółki kapitałowe, posiada własną strukturę organizacyjną. Ma to ogromne znaczenie z punktu widzenia bezpieczeństwa majątku, ponieważ decyzje dotyczące jego zarządzania nie są uzależnione od jednej osoby ani od zmieniającej się sytuacji rodzinnej. Przepisy przewidują trzy podstawowe organy fundacji: zarząd, zgromadzenie beneficjentów oraz radę nadzorczą.
Najważniejszą rolę odgrywa zarząd. To właśnie jego członkowie prowadzą sprawy fundacji i reprezentują ją na zewnątrz. W praktyce odpowiadają za bieżące zarządzanie majątkiem, podejmowanie decyzji inwestycyjnych, wykonywanie postanowień statutu oraz realizowanie świadczeń na rzecz beneficjentów. Zarząd może składać się z jednej lub kilku osób. Członkiem zarządu może zostać zarówno fundator, jak i beneficjent, ale nic nie stoi na przeszkodzie, aby funkcję tę powierzono profesjonalnemu menedżerowi lub doradcy spoza rodziny. W wielu przypadkach właśnie takie rozwiązanie pozwala uniknąć konfliktów pomiędzy członkami rodziny oraz zapewnia profesjonalne zarządzanie majątkiem.
Drugim organem jest zgromadzenie beneficjentów. Nie wszyscy beneficjenci muszą jednak automatycznie wchodzić w jego skład. O tym, kto będzie posiadał prawo uczestniczenia w zgromadzeniu, decyduje statut fundacji. Organ ten podejmuje uchwały w najważniejszych sprawach dotyczących funkcjonowania fundacji, między innymi zatwierdza sprawozdania finansowe oraz podejmuje decyzje w przypadkach przewidzianych ustawą lub statutem.
Rada nadzorcza ma charakter fakultatywny, chyba że liczba beneficjentów przekroczy dwadzieścia pięć osób. Wówczas jej powołanie staje się obowiązkowe. Zadaniem rady jest kontrolowanie działalności zarządu oraz czuwanie nad tym, aby fundacja działała zgodnie z prawem i postanowieniami statutu. W praktyce rada nadzorcza często pełni funkcję gwaranta realizacji woli fundatora również wiele lat po jego śmierci.
Dobrze zaprojektowana struktura organizacyjna fundacji ma ogromne znaczenie dla jej stabilności. Już na etapie tworzenia statutu warto odpowiedzieć sobie na pytanie, kto będzie podejmował decyzje za dziesięć, dwadzieścia czy trzydzieści lat. Właśnie dlatego przygotowanie dokumentów powinno być poprzedzone analizą nie tylko aktualnej sytuacji rodzinnej, ale również możliwych zmian w przyszłości.
Warto podkreślić, że fundacja rodzinna nie może prowadzić działalność gospodarczą na takich samych zasadach jak spółka z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółka akcyjna. Fundacja rodzinna nie została powołana po to, aby konkurować na rynku z przedsiębiorcami. Jej podstawowym zadaniem jest zarządzanie majątkiem oraz jego ochrona. Z tego względu ustawodawca dopuścił możliwość prowadzenia działalności gospodarczej jedynie w ściśle określonym zakresie.
Fundacja może między innymi wynajmować i dzierżawić nieruchomości, uczestniczyć w spółkach handlowych, funduszach inwestycyjnych oraz innych podmiotach, nabywać i zbywać papiery wartościowe, udzielać pożyczek spółkom, w których posiada udziały, a także swoim beneficjentom. Dopuszczalne jest również prowadzenie działalności związanej z gospodarstwem rolnym czy gospodarką leśną na zasadach przewidzianych w ustawie.
Nie oznacza to jednak pełnej swobody prowadzenia biznesu. Jeżeli fundacja zacznie wykonywać działalność wykraczającą poza ustawowy katalog, utraci część preferencji podatkowych. W takim przypadku dochody z niedozwolonej działalności zostaną opodatkowane podatkiem CIT według stawki wynoszącej 25 procent. W niektórych przypadkach zastosowanie może znaleźć również szczególna stawka 19 procent, między innymi przy najmie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części na rzecz podmiotów powiązanych z fundacją. Dlatego jeszcze przed wniesieniem przedsiębiorstwa do fundacji warto dokładnie przeanalizować model jej funkcjonowania oraz zakres planowanych działań. Pozwala to uniknąć kosztownych błędów podatkowych.
To właśnie kwestie podatkowe sprawiają, że fundacja rodzinna budzi tak duże zainteresowanie przedsiębiorców. Wbrew obiegowym opiniom nie jest to jednak rozwiązanie całkowicie zwolnione z opodatkowania. System został skonstruowany w taki sposób, aby podatki pojawiały się przede wszystkim na etapie wypłaty świadczeń.
Już samo utworzenie fundacji rodzinnej oraz wniesienie do niej majątku nie powoduje obowiązku zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych ani podatku dochodowego. Dzięki temu przedsiębiorca może przekazać do fundacji udziały w spółkach, akcje czy nieruchomości bez dodatkowych obciążeń podatkowych związanych z samym wniesieniem majątku.
Fundacja korzysta również ze zwolnienia podmiotowego z podatku dochodowego, dopóki działa w granicach określonych przez ustawę. Obowiązek zapłaty podatku pojawia się przede wszystkim w chwili przekazywania świadczeń beneficjentom albo wydania majątku w związku z rozwiązaniem fundacji. W takich przypadkach fundacja płaci 15-procentowy podatek CIT. Znaczenie ma także stopień pokrewieństwa pomiędzy fundatorem a beneficjentem. Najbliższa rodzina, zaliczana do tzw. grupy zero, korzysta ze zwolnienia z podatku PIT od otrzymywanych świadczeń. Obejmuje ono między innymi małżonka, dzieci, wnuki, rodziców, dziadków, rodzeństwo, pasierbów, ojczyma oraz macochę. Osoby należące do pierwszej i drugiej grupy podatkowej zapłacą podatek dochodowy według stawki 10 procent. Pozostali beneficjenci będą zobowiązani do zapłaty podatku w wysokości 15 procent.
Odpowiednie zaplanowanie struktury fundacji pozwala zatem nie tylko uporządkować sukcesję, lecz również zoptymalizować sposób przekazywania majątku kolejnym pokoleniom.
Jednym z największych problemów związanych z planowaniem sukcesji od wielu lat pozostaje zachowek. W praktyce bardzo często zdarza się, że osoby, które nigdy nie uczestniczyły w prowadzeniu przedsiębiorstwa, po śmierci właściciela domagają się wysokich kwot od spadkobierców lub od samej firmy. Niejednokrotnie prowadzi to do konieczności sprzedaży części majątku tylko po to, aby zaspokoić roszczenia uprawnionych. Fundacja rodzinna nie likwiduje instytucji zachowku, jednak znacząco zmienia zasady jego funkcjonowania.
Obowiązujące przepisy umożliwiają zrzeczenie się prawa do zachowku, odroczenie terminu jego zapłaty, rozłożenie należności na raty, a w szczególnych sytuacjach również obniżenie jego wysokości. Co więcej, przy obliczaniu zachowku nie zawsze uwzględnia się cały majątek przekazany wcześniej do fundacji. W określonych przypadkach fundusz założycielski wniesiony do fundacji ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku nie będzie doliczany do masy spadkowej. Dla przedsiębiorców oznacza to możliwość znacznie lepszego zaplanowania sukcesji niż w przypadku klasycznego testamentu.
Co więcej, przepisy przewidują możliwość powołania fundacji rodzinnej do dziedziczenia. Rozwiązanie to pozwala zachować integralność przedsiębiorstwa nawet po śmierci fundatora. Zamiast rozdzielania udziałów pomiędzy wielu spadkobierców, cały majątek może trafić do fundacji, która będzie nim zarządzała zgodnie z wolą fundatora. Beneficjenci nadal będą korzystać z przewidzianych dla nich świadczeń, jednak przedsiębiorstwo pozostanie w jednej strukturze organizacyjnej. To rozwiązanie znajduje zastosowanie przede wszystkim w dużych firmach rodzinnych, gdzie zachowanie jedności właścicielskiej ma kluczowe znaczenie dla dalszego rozwoju przedsiębiorstwa.
Choć sama procedura utworzenia fundacji nie należy do szczególnie skomplikowanych, praktyka pokazuje, że wiele problemów pojawia się dopiero po jej zarejestrowaniu. Jednym z najczęstszych błędów jest kopiowanie statutu z gotowych wzorów dostępnych w internecie. Każda fundacja powinna być dostosowana do konkretnej rodziny, struktury majątku oraz planów sukcesyjnych. Dokument przygotowany bez uwzględnienia indywidualnych potrzeb może prowadzić do sporów pomiędzy beneficjentami i utrudniać podejmowanie decyzji przez organy fundacji. Równie często przedsiębiorcy koncentrują się wyłącznie na korzyściach podatkowych, pomijając kwestie organizacyjne. Tymczasem fundacja rodzinna ma funkcjonować przez wiele lat, dlatego najważniejsze znaczenie mają przejrzyste zasady zarządzania oraz odpowiednio określone kompetencje poszczególnych organów. Problemy pojawiają się również wtedy, gdy fundator nie przeprowadza analizy wpływu fundacji na działalność prowadzonych spółek, relacje z bankami czy obowiązujące umowy handlowe. Każda z tych kwestii powinna zostać zweryfikowana jeszcze przed wniesieniem majątku do fundacji.
Fundacja rodzinna niewątpliwie stanowi jedno z najciekawszych narzędzi planowania sukcesji dostępnych obecnie w polskim systemie prawnym. Nie oznacza to jednak, że będzie najlepszym rozwiązaniem w każdej sytuacji. Przed podjęciem decyzji należy przeanalizować wartość majątku, strukturę prowadzonego biznesu, sytuację rodzinną, plany dotyczące przyszłości przedsiębiorstwa oraz konsekwencje podatkowe. Dopiero kompleksowa analiza pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy utworzenie fundacji rodzinnej rzeczywiście przyniesie oczekiwane korzyści. W wielu przypadkach właściwie zaprojektowana fundacja staje się fundamentem wielopokoleniowej sukcesji i pozwala uniknąć problemów, które często pojawiają się dopiero po śmierci właściciela przedsiębiorstwa.
Fundacja rodzinna to znacznie więcej niż sporządzenie aktu notarialnego i wpis do rejestru. To proces wymagający połączenia wiedzy z zakresu prawa cywilnego, handlowego, spadkowego oraz podatkowego. Każda decyzja dotycząca treści statutu czy sposobu wniesienia majątku może wywoływać skutki przez wiele kolejnych lat, dlatego warto zadbać o to, aby cała struktura została przygotowana z najwyższą starannością. Nasza Kancelaria może wesprzeć przedsiębiorców na każdym etapie tworzenia fundacji rodzinnej. Przeanalizujemy sytuację prawną i majątkową klienta, projektujemy rozwiązania dostosowane do potrzeb konkretnej rodziny, przygotowujemy statut, uczestniczymy w procesie rejestracji oraz zapewniamy bieżące doradztwo po rozpoczęciu działalności fundacji.
Jeżeli zastanawiają się Państwo, czy fundacja rodzinna będzie właściwym rozwiązaniem dla prowadzonego biznesu, zapraszamy do kontaktu z naszą Kancelarią. Chętnie przedstawimy dostępne możliwości i pomożemy wypracować model sukcesji, który zapewni bezpieczeństwo majątku oraz stabilny rozwój przedsiębiorstwa na kolejne pokolenia.
Zachęcamy również do obserwowania naszych profili w mediach społecznościowych. Regularnie publikujemy analizy zmian w przepisach, praktyczne komentarze dotyczące prawa gospodarczego, podatkowego i spadkowego oraz wskazówki, które pomagają przedsiębiorcom podejmować świadome decyzje biznesowe. Dzięki temu są Państwo na bieżąco z najważniejszymi zmianami prawa i mogą szybciej reagować na pojawiające się wyzwania.
Zapraszamy do współpracy:
tel.: 509-982-577, 12 637-24-57,
e-mail: biuro11@viggen.pl
tel.: 519-140-984,
e-mail.: jak@viggen.pl
Przygotowała:
Monika Bednarz
Radca Prawny- p.o. kierownika działu procesowego
Kancelaria Prawna Viggen sp.j.
